12 bức phù điêu Chợ Bến Thành: Chuyện sản vật Nam Kỳ qua 4 ô cửa

Bạn đã ghé ngang ngôi chợ biểu tượng của Thành phố bao nhiêu lần? Chắc hẳn là rất nhiều. Chúng ta thường vội vã lướt qua những dòng người tấp nập để tìm một món ăn ngon hay mua sắm vài món đồ lưu niệm. Nhưng đã bao giờ trước khi bước qua cánh cửa sầm uất ấy, bạn dừng lại vài giây và ngước nhìn lên cao?

Ngay phía trên các vòm cửa chính là một “bảo tàng nghệ thuật” đang âm thầm hiện diện. Quần thể phù điêu Chợ Bến Thành không chỉ là nét chấm phá kiến trúc, mà còn là một cuốn hồi ký bằng gốm sống động, kể lại câu chuyện trù phú của vùng đất Nam Kỳ suốt 7 thập kỷ qua.

1. Cuộc hội ngộ năm 1952: Khi kiến trúc Chợ Bến Thành khoác áo gốm Biên Hòa

Lịch sử của những bức phù điêu này bắt đầu từ cuộc đại trùng tu ngôi chợ vào năm 1952. Nhận thấy kiến trúc Chợ Bến Thành cần những điểm nhấn mang đậm hồn cốt phương Nam, nhà thầu xây dựng lúc bấy giờ đã quyết định đặt hàng Trường Mỹ nghệ thực hành Biên Hòa chế tác.

Nhiệm vụ đặc biệt này được giao cho điêu khắc gia tài hoa Lê Văn Mậu (1917-2003). Từ những khối đất sét vô tri, đôi bàn tay của người nghệ nhân đã nặn lên hình hài của những sản vật quen thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Với sự đồng hành của những nghệ nhân gốm kiệt xuất như Sáu Sảnh, Tư Ngô, kiệt tác mỹ thuật này đã ra đời, đóng góp một chương rực rỡ vào kho tàng di sản văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh.

1.1 Bí thuật nung ghép và sắc màu hỏa biến độc bản

Để những bức tranh gốm khổ lớn không bị nứt vỡ hay vênh méo khi nung ở nhiệt độ cao, các nghệ nhân đã cắt tác phẩm thành nhiều mảng nhỏ riêng biệt. Từng mảnh gốm được nhúng men kỹ lưỡng trước khi đưa vào những lò đốt củi thủ công.

Chính ngọn lửa thô mộc và nhiệt độ không đều trong lò củi đã tạo nên hiện tượng “hỏa biến” kỳ diệu cho sản vật Nam Bộ. Khi ra lò, sắc men chuyển đổi tự nhiên từ trắng ngà sang màu vàng mỡ gà cực kỳ quý hiếm. Quá trình lắp ghép tỉ mỉ kéo dài suốt 2 tháng của nhóm thợ Ba Ngà, Tư Dạng đã biến mỗi bức tranh trên vòm cửa thành một độc bản nghệ thuật trường tồn.

2. Ý nghĩa phù điêu chợ Bến Thành qua 4 hướng cửa

Không chỉ để trang trí, 12 bức họa gốm Biên Hòa được sắp đặt tại 4 cửa Đông, Tây, Nam, Bắc theo một tư duy kinh tế và nhân sinh sâu sắc. Đó là lời khẳng định tự hào về một trung tâm kết nối giao thương – nơi quy tụ mọi tinh túy sản vật của miền đất phương Nam.

2.1 Cửa Nam và Cửa Tây: Tiếng vọng văn minh sông nước

Cửa Nam (cổng chính tháp đồng hồ) quay mặt về hướng sông Sài Gòn, nơi ngày xưa tàu thuyền từ miền Tây tấp nập cập bến. Trần vòm tại đây được trang trí bằng cụm phù điêu Bò – Cá ở giữa, kết hợp cùng Cá đuối, Cá trê ở cánh tả. Hình ảnh con cá trê nước ngọt và cá đuối nước lợ là lát cắt sống động tôn vinh nền văn minh sông nước miệt vườn.

Vòng sang Cửa Tây hướng ra đường Phan Chu Trinh, câu chuyện sông ngòi tiếp tục được nối dài với biểu tượng cá đuối và nải chuối căng mọng. Nải chuối – loại trái cây miệt vườn dung dị nhưng trĩu quả – chính là ước vọng về một cuộc sống ngọt lành, sung túc của lưu dân đi mở cõi.

2.2 Cửa Đông và Cửa Bắc: Khát vọng miệt vườn sung túc

Nếu hai cửa hướng sông rạch ngập tràn bóng dáng thủy sản, thì Cửa Đông (đường Phan Bội Châu) lại kể câu chuyện nông nghiệp trên cạn. Cổng giữa nổi bật với bức phù điêu hình con bò và con vịt, hai bên là đàn heo tạc gốm sinh động. Đây là hướng đón nhận luồng giao thương từ các vùng chăn nuôi, đồng bằng trù phú phía Đông đổ về tâm điểm Sài Gòn.

Cuối cùng, tại Cửa Bắc hướng đường Lê Thánh Tôn, mô-típ vịt và nải chuối lại được lặp lại một cách tinh tế. Dù ngày nay hệ thống kiến trúc mới có phần che khuất, nhưng nếu chịu khó quan sát, bạn vẫn sẽ thấy những cánh vịt gốm Biên Hòa xòe rộng như lời chào đón thực khách ghé thăm vựa nông sản lớn nhất đô thị.

3. Đi tìm mảnh ghép di sản giữa nhịp sống đô thị

Khám phá Chợ Bến Thành không chỉ là một chuyến mua sắm thông thường, mà là hành trình chạm vào lớp trầm tích văn hóa đa dạng văn hóa. Sự giao thoa giữa tư duy kiến trúc phương Tây và kỹ nghệ gốm bản địa Nam Bộ đã biến nơi đây thành một điểm đến lý tưởng cho những ai thích thám hiểm chiều sâu đô thị. Sau khi thưởng lãm các bức phù điêu cổ, du khách có thể tự thưởng cho mình một ly chè mát lạnh ngay trong lòng chợ để khép lại một buổi Art Tour đầy hứng khởi.

Trải qua hơn 70 năm dãi dầu sương gió, những mảng màu gốm Biên Hòa vẫn tươi nguyên, nằm lặng lẽ bao bọc lấy nhịp sống đô thị hối hả. Chợ Bến Thành thực sự là một di sản sống lưu giữ trọn vẹn linh hồn và khát vọng của vùng đất phương Nam.

Cuối tuần này, hãy thử một lần bước ra phố, dạo quanh 4 vòm cửa và tự mình ngước nhìn những kiệt tác thời gian. Hãy đến tận nơi để chạm ánh mắt vào từng đường vân gốm, để thấy một Sài Gòn sâu sắc và lôi cuốn đến nhường nào!